Podawanie posiłków osobie starszej

Żywienie seniora jest jednym z najistotniejszych aspektów opieki. To nie tylko kwestia dostarczania odpowiedniej ilości kalorii i składników odżywczych, ale również sztuka łączenia troski, cierpliwości i empatii z praktycznymi umiejętnościami. Opiekunka musi uwzględnić potrzeby zdrowotne podopiecznego oraz jego możliwości fizyczne i psychiczne. Oprócz tego powinna pamiętać o komforcie oraz poczuciu godności seniora. Zadanie nie jest więc łatwe i dla obu stron może być zarówno przyjemnym momentem, jak i źródłem frustracji. Warto zatem wiedzieć, jak podawać posiłki osobie starszej, a także – jak się do tego przygotować. 

Żywienie seniora – zasady, które warto znać 

Organizm osoby starszej funkcjonuje inaczej niż organizm młodego człowieka. Do głosu dochodzi proces starzenia, a więc spowolniona przemiana materii. Seniorzy mniej się też ruszają, cierpią na schorzenia przewlekłe, a w ich układzie trawiennym zachodzą poważne zmiany. Dlatego dieta seniora powinna być lekka, łatwostrawna, ale jednocześnie pełnowartościowa. Zaleca się ograniczenie tłuszczów zwierzęcych, potraw smażonych i ciężkostrawnych. Za to do menu wręcz należy włączyć większą ilość warzyw, owoców, ryb, nabiału i produktów pełnoziarnistych. Ważnym elementem jest też odpowiednia podaż białka, niezbędnego do utrzymania masy mięśniowej, oraz wapnia i witaminy D, które wspierają kości. Seniorzy często mają mniejsze zapotrzebowanie kaloryczne, ale to nie znaczy, że ich posiłki mogą być monotonne. Wręcz przeciwnie – powinny być różnorodne i bogate w mikroelementy. 

Planując dietę, należy uwzględnić ewentualne ograniczenia wynikające z chorób, takich jak cukrzyca czy nadciśnienie. Osoba z cukrzycą może zjeść na przykład owsiankę na mleku z dodatkiem jagód, orzechów i cynamonu – sycącą, ale o niskim indeksie glikemicznym. Senior z problemami kardiologicznymi powinien jeść więcej ryb i warzyw, np. gotowanego dorsza z puree ziemniaczano-marchwiowym i surówką z buraka. Seniorowi po udarze, który ma trudności z połykaniem, możesz podać krem z dyni i marchwi z dodatkiem kleiku ryżowego, a na deser mus jabłkowy. 

Podstawą zdrowej diety jest regularność. Żywienie seniora powinno więc składać się z 4–5 posiłków dziennie w równych odstępach czasu. Zadaniem śniadania jest dostarczenie energii na początek dnia, obiad jest posiłkiem najbardziej treściwym, kolacja zaś powinna być lekka, by nie obciążać żołądka w nocy. Niech w każdym posiłku znajdzie się źródło białka, węglowodany złożone oraz porcja warzyw lub owoców. Nie zapominaj o płynach. Osoby starsze często piją za mało, co może prowadzić do odwodnienia, osłabienia, zawrotów głowy i problemów z koncentracją. Dlatego warto podawać im wodę, lekkie herbaty czy zupy, które dodatkowo nawadniają. 

Jak dostosować posiłek do możliwości osoby starszej? 

Nie każdy senior ma pełną sprawność ruchową czy zachowaną zdolność gryzienia i przełykania. W niektórych przypadkach trzeba rozdrabniać potrawy, miksować je na gładką konsystencję lub zagęszczać płyny, by zmniejszyć ryzyko zakrztuszenia. Jeśli senior ma problemy z uzębieniem, lepiej sprawdzą się potrawy miękkie – gotowane warzywa, kasze, delikatne mięsa, twarożki czy jogurty. Z kolei osobom z zaburzeniami połykania warto podawać posiłki w postaci papek. Potrawy zachowają smak i wartości odżywcze, ale będą lepiej przyswajalne. 

Seniorzy często niechętnie spożywają posiłki, zwłaszcza jeśli mają zaburzenia apetytu. Zamień więc czas obiadu czy kolacji w przyjemne wydarzenie. Niech posiłek wygląda atrakcyjnie i apetycznie pachnie. Dodaj do niego świeże zioła, dekorację czy lekki sos. Zadbaj też o atmosferę – brak pośpiechu i delikatne zachęcanie do jedzenia mogą zdziałać cuda. Jeśli jest taka możliwość, włącz podopiecznego w przygotowania. Dzięki temu poczuje, że ma wpływ na to, co je. 

Różnice w podawaniu posiłku osobie mobilnej i leżącej 

Osoba sprawna fizycznie nie wymaga zwykle karmienia. Podanie posiłku ogranicza się więc do zadbania o wygodne miejsce przy stole, odpowiednie światło i spokojną atmosferę. Senior może korzystać z klasycznej zastawy i sztućców, a rolą opiekuna jest wspieranie go, zachęcanie i ewentualna drobna pomoc. 

Inaczej jest w przypadku osoby leżącej: tutaj należy zwrócić szczególną uwagę na bezpieczną pozycję. Najlepiej, gdy senior je w pozycji półsiedzącej, z podpartym tułowiem i głową. Posiłek należy podawać powoli, małymi porcjami, spokojnie i cierpliwie. Podopiecznemu chce się pić? Przygotuj wodę, herbatę lub sok w specjalnym kubku ze słomką albo ustnikiem. Opiekun powinien być przygotowany na przerwy, a także uważnie obserwować seniora, by w porę zauważyć ewentualne trudności z połykaniem. Karmienie w pozycji leżącej wymaga szczególnej ostrożności, gdyż ryzyko zakrztuszenia jest wtedy dużo większe, niż podczas siedzenia przy stole. 

Żywienie seniora – ułatwienia podczas posiłku 

Karmienie osoby starszej, szczególnie unieruchomionej, może wydawać się trudne. Istnieje jednak szereg udogodnień, które pomogą Ci w tej czynności. Serwetki, specjalne fartuszki lub podkłady chronią ubranie i pościel, co zmniejsza stres związany z możliwością zabrudzenia otoczenia. Kubki-niekapki pomagają uniknąć rozlania napojów, a ergonomiczne sztućce z grubszymi uchwytami ułatwiają trzymanie ich w ręce. Dobrym rozwiązaniem są też talerze z podwyższonym brzegiem, umożliwiające swobodne nabieranie jedzenia. 

Opiekunka, która codziennie podaje posiłki, powinna zadbać nie tylko o komfort seniora, ale także o swój własny. Warto wcześniej przygotować wszystko, co będzie potrzebne podczas posiłku: jedzenie, naczynia, środki higieniczne. W miejscu, w którym podopieczny będzie jadł, ustaw wcześniej stolik i krzesło, rozściel obrus, rozłóż serwetki. Wybieraj naczynia lekkie i nietłukące, co zminimalizuje ryzyko wypadków. I uzbrój się w cierpliwość. Pośpiech nie tylko utrudnia jedzenie seniorowi, ale też zwiększa stres u opiekuna. 

Karmienie seniora to intymny moment, który wymaga szczególnego taktu. Opiekunka powinna pamiętać, że dorosły człowiek, który przez lata jadł samodzielnie, może odczuwać wstyd lub niechęć wobec sytuacji, w której ktoś go karmi. Dlatego ważne jest zachowanie spokoju i cierpliwości Nie traktuj seniora jak dziecko, ale jak równorzędnego partnera w rozmowie – która jest doskonałym elementem posiłku. Krótkie zdania, spokojny ton i uśmiech pozwalają seniorowi czuć się bezpiecznie i komfortowo. 

Podsumowanie 

Podawanie posiłków osobie starszej to istotny aspekt pracy opiekunki. Przy odrobinie wysiłku i dobrej woli może stać się chwilą, na którą oboje – i Ty, i senior – będziecie czekali z niecierpliwością. Wystarczy, że dopasujesz menu do możliwości podopiecznego, zastosujesz odpowiednie ułatwienia i stworzysz przyjazną atmosferę. Okaż mu szacunek i empatię, rozmawiając z nim, włączając w przygotowania potraw i wspólnie dobierając składniki. Dzięki Twojej uważności i cierpliwości codzienny posiłek stanie się momentem budującym więź i dającym radość zarówno seniorowi, jak i Tobie. 

 

Źródła: 

[1] Anna Brończyk-Puzoń, Joanna Bieniek Żywienie osób starszych na podstawie nowelizacji norm żywienia Instytutu Żywności i Żywienia dla populacji polskiej z 2012 roku. Studium doktoranckie, Wydział Nauk o Zdrowiu, Śląski Uniwersytet Medyczny, Katowice – https://www.nowamedycyna.pl/wp-content/uploads/2014/10/nm_2013_151-155.pdf 

[2] Karolina Dąbrowska, Bartosz Wanot, Karol Pilis Starzenie się i dieta osób starszych. Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy im. Jana Długosza w Częstochowie – http://dlibra.bg.ajd.czest.pl:8080/Content/6242/8_Wanot_Pilis_Dabrowska_Dieta.pdf